HomeNieuwsDe heilige Jozefmaria Escrivá, burgeroorlog en vergeving
Nieuws

De heilige Jozefmaria Escrivá, burgeroorlog en vergeving

Interview met regisseur Roland Joffé

Tags: Spaanse burgeroorlog, Film, Vergeving, Roland Joffe, There be dragons
Door Jesús Colina. Rome, 1 januari 2011 www.zenit.org

Dit voorjaar wordt er een film uitgebracht met de heilige Jozefmaria Escrivá, de stichter van het Opus Dei, als een van de hoofdpersonen. De thema’s zijn oorlog, liefde en vergeving. ZENIT sprak met Roland Joffé, de regisseur van de nieuwe film "There Be Dragons". Hij is ook bekend als de regisseur van "The Mission" en "The Killing Fields."

De film speelt zich af tijdens de Spaanse burgeroorlog en gaat over thema’s als heiligheid en verraad, liefde en haat, vergeving en geweld, en het zoeken naar de zin van het dagelijks leven.
ZENIT interviewde Joffé aan het begin van dit jaar - 75 jaar na het uitbreken van de Spaanse burgeroorlog - over de geschiedenis achter deze film en over de hoogtepunten die het publiek kan verwachten.

ZENIT: Waar verwijst de titel "There Be Dragons" naar?
Joffé: Middeleeuwse plattegronden gaven onbekend gebied aan als "Hic sunt dragones" - "hier zijn draken." Omdat ik niet echt wist wat me te wachten stond toen ik het thema begon te onderzoeken en met het schrijven van het script begon en ook niet hoe het zou eindigen, leek "There Be Dragons" een geschikte titel. Het was alsof ik van mijn plattegrond afweek, op onbekend terrein terecht kwam en verzeild raakte in thema’s als heiligheid, thema’s als religie en de politiek van de twintigste eeuw, het verleden van een ander land.
Ik werd getroffen door het statement van Jozefmaria dat God in “het leven van elke dag ” gevonden kan worden en dat het alledaagse leven in zijn geval de Spaanse Burgeroorlog was. Ik vroeg me af hoe men het goddelijke in oorlog kan vinden. Maar realiseerde me dat eenzelfde vraag gesteld kan worden met betrekking tot alle fundamentele uitdagingen in het leven en hoe we daarmee omgaan. ‘Hoe we op haat en verachting reageren, of op het verlangen naar wraak en rechtvaardigheid’. Al die dilemma’s worden in oorlogstijd uitvergroot.
Die dilemma’s zijn, in zekere zin, de “draken” van de film – keerpunten in ons leven waarbij we geconfronteerd worden met fundamentele keuzes, keuzes die onze toekomst bepalen.

"There Be Dragons" gaat over zeer verschillende keuzes die mensen maken op die keerpunten -- bekoringen, als je ze zo wilt noemen -- en hoe moeilijk maar ook hoe noodzakelijk het is om uit cycli van haat, wrok en geweld te komen.

Charlie Cox, Roland Joff­é en Wes Bentley
Charlie Cox, Roland Joff­é en Wes Bentley
ZENIT: De film speelt zich af in de context van de Spaanse burgeroorlog. Deze is het paradigma voor geweld dat tot meer geweld leidt, zinloos geweld. Wanneer je geconfronteerd wordt met een scenario als dit – een scenario van broedermoord – is er dan nog ruimte voor hoop?
Joffé: Ja, maar het is extreem moeilijk. Vele verschrikkelijke en afschuwelijke dingen die mensen elkaar aandoen, lijken onvergeeflijk, lijken daden waarvoor geen verlossing mogelijk is, schijnbaar onmogelijk om bovenuit te stijgen.
Maar vergeving is mogelijk! Cycli van geweld kunnen een halt toegeroepen worden, zoals president Mandela in Zuid Afrika heeft laten zien. Vergeving is mogelijk geweest voor vele heroïsche mensen in Rwanda en is door vele moedige Palestijnen en Israeliërs geschonken en aanvaard.

Zo was Jozefmaria ervan overtuigd dat gewone mensen heel goed in staat zijn om heilig te zijn – en ik denk dat hij daarmee dit soort van heldhaftige vergiffenis bedoelt.
De onuitputtelijke mogelijkheid om te vergeven laat ruimte voor hoop. Maar de prijs is hoog: het eist een diep besef van wat overduidelijk menselijk is, een diep gevoel van mededogen – en een sterke, en ja, heldhaftige vastberadenheid om zich niet te laten misleiden door heersende haatgevoelens, maar daar met een onwankelbare liefde tegen te strijden.

De film speelt zich grotendeels af tijdens de Spaanse burgeroorlog, maar springt tussen deze achtergrond en 1982. Er zijn vele groepen betrokken bij dit verhaal: het verleden werpt een schaduw over het heden. Robert is degene die de twee met elkaar verbindt. Robert is een journalist die gevraagd wordt onderzoek te doen naar Jozefmaria Escrivá ten tijde van zijn zaligverklaring. Hij komt er gaandeweg achter dat zijn vader, Manolo, een jeugdvriend van Jozefmaria was en dat hij met hem op het seminarie gezeten heeft – hoewel zij later totaal verschillende richtingen aan hun leven gaven. Robert en Manolo zijn van elkaar vervreemd, maar de film brengt hen weer samen op het moment waarop de verschrikkelijke waarheid over het verleden onthuld wordt.
Daarom gaat het dus ook om een vader - zoon relatie en de waarheid die onder ogen gezien moet worden om wat hen scheidt te kunnen overwinnen. Het is bovenal een film over liefde, over de kracht van de aanwezigheid ervan en de kille en beangstigende wereld waarin we leven wanneer er geen liefde is.

Burgeroorlogen zijn zo afschuwelijk omdat broers tegenover broers komen te staan, families tegenover families. Aan het einde van de Spaanse burgeroorlog waren een half miljoen mensen omgekomen.
Een burgeroorlog is een krachtige metafoor voor een familie. Net als in burgeroorlogen kiezen familieleden een bepaalde kant waardoor families uit elkaar vallen; oude wrokgevoelens worden bronnen van haat. We vergeven onze tante niet om wat ze ooit eens gedaan heeft, we spreken niet meer met onze vader omdat hij onze moeder in de steek heeft gelaten, we spreken niet met onze moeder omdat ze er met een andere man vandoor is gegaan, of we spreken niet meer met onze zoon omdat hij een ander beroep koos dan we gehoopt hadden. Dit zijn de burgeroorlogen van ons dagelijks leven. “There Be Dragons" gaat over beide soorten burgeroorlog.

Het komt er in wezen op neer dat we allemaal moeten kiezen tussen het koesteren van onze wrok of een manier vinden om deze wrok te overwinnen. Het leven kan gezien worden als onrechtvaardig, verachtelijk en vol pijn of als kansrijk, vol mogelijkheden om die draken te verslaan met het vurige verlangen om haat te vervangen door liefde en verbondenheid. Veel mensen hebben het in zich om die heldhaftige keuze te maken. Ze realiseren zich dat ze de keuze kunnen maken om vrij te zijn. Hun karakter is sterk genoeg om te begrijpen dat haat een gevangenis is. Iemand die haat kan niet vrij zijn.

Hebben we hier niet genoeg voorbeelden van gezien sinds de Eerste Wereldoorlog? Aan de andere kant kan de onpartijdige toeschouwer in de mensen die kiezen voor de liefde, een gevoel van vrijheid, van mededogen en van edelmoedigheid zien.

Uiteindelijk komen we allemaal voor die keuzes te staan. Zelfs aan Robert, de agnost en materialist, wordt gevraagd om tussen liefde en haat te kiezen, om met liefde de wereld tegemoet te treden of, zoals Aline het zegt, “om God met liefde tegemoet te treden.”

Wat mij betreft gaat de film hierover. Vergeving ontdooit wat bevroren was. Het raakt het diep menselijke in degene die vergeven wordt zoals het diep menselijke raakt in degene die vergeeft.
Liefde is niet altijd eenvoudig, dat kan ook niet. Liefde kan niet voortkomen uit een superioriteitsgevoel, maar kan alleen voortkomen uit een gevoel van nederigheid van medemenselijkheid. En ongetwijfeld heeft deze een krachtige schoonheid. De liefde zegt: "Ja, overstijg jezelf. Je denkt dat je niet kunt vergeven?" Nou, je zult het niet eerder weten tot je het gedaan hebt. En hoe kun je vergeven? Je vergeeft door meelevend te zijn. Je vergeeft door je te identificeren met de ander. Je moet niet kwaadspreken, niet zeggen, “Ik ben beter dan hij, ik zou dat nooit kunnen doen," maar juist het tegenovergestelde, door naar de ander te kijken en te zeggen: “Ik had het zelf kunnen zijn.”
Ja, daarom is er ruimte voor hoop – zelfs in de meest pijnlijke, tragische en afschuwelijke omstandigheden waar hoop onmogelijk lijkt.

ZENIT: Richt deze film zich tot gelovigen of ongelovigen?
Joffé: "There Be Dragons" neemt het geloof serieus. Het neemt de heiligheid serieus. Maar zijn aantrekkingskracht gaat veel verder dan alleen een religieus publiek. De vraag veronderstelt een scheiding die in werkelijkheid niet bestaat. We leven allemaal in een woelige wereld; we hebben allemaal te maken met de vreugde en het verdriet van het leven van elke dag en hoewel we verschillende interpretaties mogen hebben van hoe we deze werkelijkheid ervaren, wonen we uiteindelijk allemaal in dezelfde verscheurde en geschifte wereld vol problemen.

Het is een film over gelovigen en ongelovigen. Ik was erg onder de indruk van de overtuiging van Jozefmaria dat we allemaal potentiële heiligen zijn, van zijn geloof dat een ieder uiteindelijk in staat is om zijn eigen draken te verslaan. Ik hoop dat de mensen die naar deze film gaan, er hun eigen strijd met hun eigen draken in herkennen, en begrijpen dat geen enkele heilige heilig geworden is zonder strijd geleverd te hebben.

De film gaat ook over vele soorten liefde. De liefde van Ildiko voor Oriol is een bijzonder soort liefde. Haar hartstochtelijke liefde om de wereld te verbeteren is een ander soort liefde. De liefde van Manolo voor Ildiko is weer een ander soort liefde, ook al gaat die gepaard met jaloezie en wrok. De liefde waar Manolo naar hunkert en die hij uiteindelijk ervaart, is weer een andere, heel bijzondere soort liefde. Deze verschillende soorten liefde komen allemaal samen als de afzonderlijke draden die samen een spinnenweb vormen, elke draad lijkt een aparte draad, maar dan laat de vorming van het web zien dat ze allemaal deel uitmaken van een veel groter geheel, verbonden met dezelfde werkelijkheid, gericht op hetzelfde punt, hetzelfde centrum. Uiteindelijk komen al deze verschillende “draden” van liefde die zo verschillend lijken, samen op een fundamenteel punt: "Is deze liefde groter dan mijn eigenliefde?" Dat is een belangrijk vraagstuk. Een vraagstuk waarmee de politiek van het begin van de twintigste eeuw zich bezig hield. Dit vraagstuk roept echter een andere vraag op die nog veel ingewikkelder is.

De vraag namelijk of deze hartstochtelijke liefde is gebaseerd op een ideaal, of op een idealisering, of deze maar een enkele vorm van menselijk gedrag accepteert, en “hoe kun je afglijden naar dweperij en demonisering voorkomen?” Sinds de Verlichting is dit een fundamenteel vraagstuk geweest.
Uit naam van de liefde voor een grotere goed zijn vele verschrikkelijke daden begaan. Ik denk dat alleen door de tragische zwakheid van alle mensen en al het menselijke gedrag te begrijpen, we in staat zijn om een weg te vinden naar begrip en die diepe empathie, - dat gevoel zich te kunnen identificeren met de ander, dat bevrijdt van demonisering en van de cycli van uitzichtloos geweld.

Dit is geen katholieke film, maar wel een film die over een kernthema van de Christelijke theologie en van alle Christelijke kerken gaat, evenals van vele andere religies. Alle religies begrijpen dat mensen in hun onderlinge relaties, goddelijke keuzes maken - keuzes die grote gevolgen hebben voor het leven van anderen en van de wereld om hen heen. Deze onderlinge verbanden vormen de basis van de liefde - wat we voor of tegen anderen doen, raakt zowel onszelf als hen omdat we allemaal met elkaar verbonden zijn.

ZENIT: In hoeverre is de rol van Jozefmaria Escrivá, die nu een heilige is in de Katholieke Kerk, op feiten gebaseerd en in hoeverre op fictie?
Joffé: Van alle karakters in de film is Jozefmaria de enige die daadwerkelijk heeft bestaan, de enige van wie volop gegevens zijn en bewijzen bestaan. Ik denk dat de manier waarop Jozefmaria wordt neergezet voor wat betreft zijn liefdevol optreden, zijn gevoel voor humor – dat hij zeer zeker had – voortkomt uit de gebeurtenissen in zijn leven en erg dicht ligt bij wie hij daadwerkelijk was. Ik wilde vanuit een eerlijk gezichtspunt zijn karakter portretteren, en zijn geloof serieus weergeven, zoals hij dat zelf deed. Ik veronderstel dat het de gewoonte is om heiligen in vreemde tegenstelling tot de zondares met het hart van goud, als mensen met een hart van steen te zien; maar dat is alleen maar gemakzuchtig. Eigenlijk is het verhaal van Jozefmaria dat van een man die met buitengewoon succes erin slaagt om zijn leven te simplificeren rond een zuivere en krachtige liefde voor God. Deze liefde voor God wordt een levensbeginsel dat hem vormt en een soort eenvoud en kracht geeft.

Maar dat maakt hem niet saai of vlak, omdat deze liefde in de werkelijke wereld bestond, en de vrucht van dat bestaan in de werkelijke, vaak wrede, harde wereld moest voor ieder eerlijk mens twijfel zijn. Twijfelen aan God en twijfelen aan de goedheid. Deze twijfel is uiterst vruchtbaar. Liefde is niet iets vanzelfsprekends, als een sine qua non. Er moet voor gestreden worden. Dat is wat wij als mensen moeten bijdragen. We moeten deze liefde diep in onszelf vinden, de verborgen schoonheid van onze eigen en andermans breekbaarheid begrijpen. In een diepere zin betekent dit volgens mij wat de geschiedenis van Christus ons laat zien. Als we gelovigen zijn, dan moeten we deze liefde diep in onszelf blijven zoeken en deze aan God en zijn rijke schepping aanbieden. Als we niet gelovig zijn moeten we deze liefde blijven zoeken en aan andere mensen ongeacht politieke kleur, ras of religie geven.

Roland Joffé en Geraldine Chaplin
Roland Joffé en Geraldine Chaplin
ZENIT: Had u voorafgaand al ideeën over hoe u de Spaanse burgeroorlog of enkele van de personages zoals dat van de heilige Jozefmaria Escrivá zou weergeven?
Joffé: Ik wist niet veel over Jozefmaria voordat ik gevraagd werd een film over dit verhaal te maken.
Het ging als volgt: op een bepaald moment kwam een van de producers van de film naar Nederland om me ervan te overtuigen de film te maken. Hiervoor had hij verscheidene boeken en materiaal meegenomen waaronder een DVD over Jozefmaria. We hadden een heel erg gezellig diner en toen ik naar huis liep, dacht ik: “Ik heb geen zin om deze film te maken. Ik heb een ander project dat zich in India afspeelt en ik heb er lang aan gewerkt om dat voor elkaar te krijgen." Met andere woorden, ik dacht dat het een heel erg mooi aanbod was en dat ik het etentje werkelijk gewaardeerd had, maar dat ik nee moest zeggen.
Het was een zomeravond. Ik ging de tuin in met een glas wijn in mijn hand, plaatste de DVD in de DVD speler en ging achter mijn computer zitten om een briefje te typen waarin stond: "Geachte X, heel hartelijk bedankt. Ik waardeer het zeer dat u deze hele reis hebt ondernomen, maar ik denk echt dat u iemand anders zou moeten zoeken.”

Ondertussen speelde de DVD door. Een bepaald fragment van het verhaal trok mijn aandacht: Jozefmaria richt zich tot een menigte mensen in Chili of misschien in Argentinië, ik weet niet meer precies waar, en een meisje steekt haar hand op en zegt: Ik heb een vraag, Ik ben joods”
En Jozefmaria antwoordt, "Ja, zeg het maar."
En zij vervolgt: "Mijn liefste wens is katholiek te worden.”
En hij zegt: "O ja?"
En zij zegt, "Maar ik ben minderjarig en mijn ouders geven geen toestemming.”
Klik op de foto om het video-framgment te zien.
Klik op de foto om het video-framgment te zien.
Jozefmaria antwoordt zonder met zijn ogen te knipperen:
“Ik zeg je dat je een goede dochter voor je ouders moet zijn. Dat je geduld hebt, dat je bidt. Geef geen enkel blijk van opstandigheid. Is dat duidelijk? Houd veel van je ouders (...) En nooit een woord van kritiek op jouw ouders. Je moet met heel jouw hart van hen houden. En het ze tonen met jouw gedrag. OK? Je zult een goede dochter van Christus zijn als je een goede dochter voor jouw ouders bent.”

Terwijl ik die scene van de video zag, dacht ik bij mezelf: "Wat een prachtig fragment. Wat een schitterend maar ook onverwacht fragment, temeer daar het van een organisatie komt waarvan iedereen zou verwachten dat het tegenovergestelde wordt gezegd.” Ik keek naar mijn computer en ik dacht: "Wacht eens even." Ik zette de DVD uit en hield op met het schrijven van de brief. Ik zette mijn regisseurspet op en schreef een scène waarin Jozefmaria voorkomt met een man die op sterven ligt, een oude bekende, die hem zegt dat hij jood is en dat hij zich heel erg graag wil bekeren.
Ik schreef de scène van het begin tot het einde en bleef denken: "Ik wil dit echt in een film zien. Maar ik zal het nooit in een film zien tenzij ik deze film zelf maak, of niet? Of zou deze scène in een andere film passen?"

Roland Joffé
Roland Joffé
In plaats van de eerste brief, schreef ik nu: "Geachte X, ik ben werkelijk geïnteresseerd in dit project, op voorwaarde dat ik alle creatieve vrijheid krijg om het op mijn manier te doen en u niet van mij verwacht dat ik uw richtlijnen volg en ook alleen als u aanvaardt dat ik niet erg geniaal ben en dat ik het zo goed mogelijk zal doen, maar dat ik mijn eigen waarheid moeten volgen. Als u hiermee akkoord kunt gaan dan zou ik het echt fantastisch vinden om dit project te doen."

Dat is zo ongeveer wat er gebeurd is. Ik had geen enkel mening over Jozefmaria, ik had wel iets over hem gehoord, maar het was voornamelijk dat fragment op de DVD dat mijn interesse wekte om de film te maken. Ik kreeg het verhaal over een man te lezen en al lezend realiseerde ik me dat ik daadwerkelijk respect voor hem had. Meer dan hem respecteren, voelde ik eigenlijk dat ik iets van zijn strijd die alle mensen op een schitterende manier zou aanspreken, symboliseerde en dat het verhaal dat ik wilde vertellen, dat is waar de film over gaat.

De Spaanse burgeroorlog was natuurlijk ook ingewikkeld. Het zou gemakkelijk zijn geweest om partij te kiezen, maar dat zou verraad betekend hebben aan de essentie van de zienswijze waarmee ik dit verhaal wilde vertellen. Geschiedenis is zoals men weet partijdig, geschreven door de overwinnaars en herschreven door de overwonnenen. Velen zullen eenvoudigweg het gerucht of de mythe geloven die ze het best bevalt en ik ben ervan overtuigd dat we de confrontatie zullen moeten aangaan met bepaalde meningen over wat het Opus Dei is of was, wie Jozefmaria was en waar de Spaanse burgeroorlog nu eigenlijk over ging. "

Ik wilde laten zien wat er in Spanje gebeurde tijdens de burgeroorlog zonder partij te kiezen. Spanje maakte eigenlijk in een zeer korte periode door wat Engeland bijvoorbeeld in honderd jaar had beleefd en zich eigen had gemaakt: industriële revolutie, klassenstrijd, in Spanje daarbij het verlies van het imperium en de economische stabiliteit - in Spanje waren de zaken grimmiger, meer zwart-wit. Het was in feite erg gemakkelijk voor de Spaanse maatschappij om uiteen te vallen en naar gelang de tijdsgeest erg gemakkelijk om volkomen tegengestelde en radicale meningen te hebben over sociale rechtvaardigheid, de rol van de Kerk enz. Uiteindelijk, overeenkomstig de natuur van dergelijke sociale spanningen, begonnen de meest extreme standpunten de andere te marginaliseren. Toen het centrum zwakker werd, werden de twee tegengestelde polen sterker.

Beide kanten van de Spaanse burgeroorlog hadden idealen en hun eigen gevoel van waarde. Net als bij soortgelijke politieke bewegingen in de rest van Europa, begonnen de mensen van beide kanten elkaar zwart te maken. Maar wat in Europa nationale scheidingen werden, zorgde in Spanje voor scheidingen tussen broers en liet diepe psychologische littekens achter die moeilijk te helen zijn. Wat in Spanje gebeurde sloeg diepe wonden en reet families op een bijzonder pijnlijke en wrede manier uiteen.
Broers die verschillende keuzes maakten, maar dat betekent toch niet dat ze geen broers meer zijn? Als dat betekent dat ze dan geen broers meer zijn – als we bereid zijn om onze broers te doden voor onze overtuigingen – zullen we ons dan niet moeten afvragen wat de waarde van onze overtuigingen is?

ZENIT: Heeft het werken aan deze film u op de een of andere manier beïnvloed in uw persoonlijk leven?
Joffé: Laat ik de vraag op de volgende manier beantwoorden: Ik ben niet echt religieus, maar mij werd gevraagd om over een man te schrijven die dat wel was. Ik moest afstand nemen en me afvragen: "Wanneer ik over Jozefmaria schrijf, dan moet ik volledig – helemaal, eerlijk en waarachtig – alles wat Jozefmaria me vertelt over waar hij voor stond, waar hij zijn leven aan wijdde, zijn religieuze ervaring, accepteren. Ik moet zoveel mogelijk gaan lezen over zijn religieuze ervaring zonder vooroordeel, eerlijk, en op me in laten werken.

Ik las veel over religieuze ervaringen. Ik was geroerd en verheugd te merken hoeveel wetenschappers (in het bijzonder natuurkundigen) gewend waren God diep te betrekken in hun leven en ik was getroffen door het feit dat de scheiding tussen wetenschap en geloof, zozeer eigen aan de huidige denktrant, in feite niet klopt. Ik kwam erachter dat de grote ontdekking van de moderne fysica is dat onze perceptie van de werkelijkheid gebaseerd is op modellen die we met onze hersenen maken, en dat daarom talrijke modellen van de werkelijkheid bestaan.

Velen ervan zijn niet in staat om alles te verklaren, maar geschikt om sommige zaken te verklaren; ze bieden ons een nieuwe manier om te begrijpen wat in feite realiteit of realiteiten zouden moeten zijn en dit begrip sluit God of een spirituele dimensie van het immense universum dat we bewonen, niet uit maar toont ons eerder de manier waarop de wetenschap ons de werkelijkheid heeft leren herdefiniëren en herinterpreteren en ons ook een mogelijkheid biedt om het spirituele te herinterpreteren en herdefiniëren.

Ik weet niet goed in welke mate deze ervaring invloed op me zal hebben in de komende jaren. Ik denk dat iets diepzinnigs enige tijd nodig heeft om te bezinken. Ik ervoer iets heel vreemds bij het filmen van "There Be Dragons,": hoewel ik dacht dat het een eenzame ervaring zou zijn was het eerder een enorme interessante en helemaal geen eenzame ervaring.
Het plotseling kunnen denken, "Leg de eenvoudige antwoorden even terzijde en leef gewoon met de vraag," was voor mij enorm fascinerend en zorgde ervoor dat ik me heel erg nauw bij dit proces betrokken voelde op een manier die ik vooraf nooit voor mogelijk had gehouden. En nu weet ik nog niet precies waar dat toe zal leiden.

Voor meer informatie zie YouTube officiële trailer

Website over de film in het Engels

Website in het Engels in de Filipijnen

Movie guide.pdf

Gerelateerde documenten

Video

Roland Joffe regisseur van de film "There-be-dragons"

Roland Joffé spreekt over hoe hij de heilige Jozefmaria wil neerzetten in de film.

Video

Rolan Joffe - Roland Joffé "There be dragons"

Roland Joffe explains what is the movie about

Documenten

Getuigenissen